سيد حسين مدرسى طباطبائى ( گردآورى )
90
قم نامه ( مجموعه مقالات ومتون درباره قم ) ( فارسى )
شاهنشاهى بر مميزى جديد و تعديل ماليات شد . حسب الامر ميرزا حبيب اللّه گركانى مأمور به تعديل شده قرارى از نو گذاشت چنانكه در دفترخانهء مباركه ثبت است و حالا [ سه سال است ] « 1 » از آن قرار معاملهء ولايتى پرداخته مىشود [ با وجود آنكه شش صد خانه از قم خراب و بىسكنه مانده است ] . بالجمله جغرافياى ولايت قم و حالت حاليهء آن از قرار ذيل است : دارالايمان قم از اقليم چهارم است . هواى آنجا ميل به گرمى دارد چنان كه جو در آنجا در اول جوزا بهدست مىآيد و گندم او در هفتادم بهار مىرسد حاصل كلى آنجا از شتوى گندم و جو و باقلاست و صيفى كارى جوزق و كرچك و خربزه و هندوانه و خيار و سبزى آلات بسيار دارد و آب مزروعى باغات حومهء شهر از رودخانهء انار بار است و از طرف كمره گلپايگان مىآيد . در سابق ميوهء باغات قم به غير انار و انجير نبود به جهت آنكه در كنار رودخانه از نيمور الى سه فرسخى قم انهار و مزارع جديد بسيار احداث شده بود و در تابستان آب شهر قم به كلى قطع مىشد ، به اين واسطه باغات و مزارع قم بىقدر و منفعت بود كه از عهدهء ماليات ديوانى بر نمىآمدند . تا آنكه رعاياى قم به دربار معدلت مدار عارض شده ، امناى دولت جاويد آيت موافق فرمان مبارك قرارى دادند كه در وقت تنگى آب رودخانه شش روز به مزارع و باغات دارالايمان قم بيايد و پنج روز مزارع جديد كنار رودخانه ببرند . بهواسطهء اين حكم باغات قم آباد شد و ميوههاى بهاره از قبيل گوجه و قيسى و سيب و زردآلو زياد دارد . عملهجات زراعت و باغات حومهء شهر همه از سكنهء شهرند . اما قنوات حومهء دارالايمان قم به غير قنات سراجه و شمسآباد خالصه كلا در دولت خاقان مغفور و اين دولت جاويد آيت جارى شده . از قنوات مخروبه
--> ( 1 ) . جملات ميان قلابها در نسخهء اساس خط خورده است .